جامعه اطلاعات : آموزش مادم العمر

محمدرضا کريمي، آياز عيسي زاده
دپارتمان کامپيوتر دانشگاه تبريز
mohammad.cs@gmail.com

چکيده
عصر حاضر را بايد تلفيقي از ارتباطات و اطلاعات دانست. عصري که بشر در آن بيش از گذشته نيازمند به داشتن اطلاعات و برقراري ارتباط براي کسب اطلاعات مورد نياز مي­باشد. امروزه با دراختيارداشتن فناوري اطلاعاتي و ارتباطي مختلف و پيشرفته، امکان برقراري سريع ارتباط و تبادل سريع اطلاعات بيش از پيش ميسرگرديده است. افراد درهرکجا که باشند مي­توانند آخرين اطلاعات مورد نياز خودرا در هر زمينه اي دريافت کنند. اما بي­شک بيشترين تاثير پديدآمدن فناوري­هاي اطلاعاتي و ارتباطي برمحيط­هاي آموزشي بوده است. کاربرد فناوري اطلاعات و ارتباطات درآموزش سبب شده است تا محيط آموزشي به سوي مجازي شدن سوق پيدا کند. اين امرسبب مي­شود تا ارتباطات ميان افراد به­ منظورآموزش و گسترش دانش به­گونه­اي فزاينده از طريق رايانه امکان­پذير شود. با ظهور و گسترش اينترنت اين رسانه به عنوان يک مکمل جهت تامين نيازهاي اطلاعاتي و آموزش مورد استفاده قرارگرفت. اينترنت در عرصه هاي آموزشي، با ايجاد چالش­هاي جديد بشريت را به سمت يک انقلاب آموزشهاي الکترونيکي هدايت کرده که به شدت مورد استقبال قرار گرفته است. در اين مقاله به شناخت هرچه بيشتر اين آموزشها پرداخته و مزاياي به کارگيري و روشهاي موفقيت آن را مورد بحث قرار مي دهيم.
کلمات کليدي:آموزش الکترونيکي- پايگاه­هاي دانش- آموزش نامتقارن- آموزش همزمان - آموزش OnLine

1- مقدمه
در جوامع اطلاعاتي, کلاس­هاي آموزش سنتي توانايي لازم براي ايجاد آموزش مبتني بر ارتباطات را ندارند. از اين رو فعاليت­هاي زيادي جهت توسعه گستره آموزش انجام گرفته است. آموزش­هاي مکاتبه اي از راه دور، اولين تلاش­ها در جهت گسترش مرزهاي دانش بودند. ولي به دليل کمبودهاي بسياري که اين روشها داشتند، به تدريج کنار گذاشته شدند. با تلاش­هايي که در زمينه آموزش از راه دور صورت گرفت، مبحث آموزش از طريق راديو تلويزيون مطرح شد و پس از آن با پيدايش نوار کاست و ويدئو، اين شيوه از آموزش کامل­تر شد. ولي به دليل يک­ طرفه بودن، اين گونه از آموزش نيز چندان که بايد مورد توجه قرار نگرفت. تا اينکه در حدود 30 سال پيش با انقلابي که در زمينه کامپيوتر و تکنولوژي صورت گرفت، شکل جديدي از آموزش از راه دور به نام آموزش الکترونيکی مطرح شد.
تا قبل از پيدايش شبکه، اين شيوه نيز همان معايب روش­هاي قبلي را داشت (يکطرفه بودن آموزش) ولي پيدايش شبکه که انقلابي در دنيا ايجاد کرد آموزش الکترونيکي را نيز دچار تغيير و تحول اساسي کرد]4[.
در اين مقاله سعي داريم که جنبه­هاي مختلف اين گونه از آموزش را مورد بحث و بررسي قرار دهيم.

2- آموزش الکترونيکي چيست؟
آموزش الکترونيکي آموزشي مستقل از زمان و مکان و مبتني بر کامپيوتر و شبکه مي­باشد. اين نوع آموزش اين امکان را به آموزنده مي­دهد که در هر زمان و مکاني بدون محدوديت از آموزش استفاده کند. در ايجاد اين نوع آموزش کامپيوتر از جايگاه ويژه­­اي برخوردار است. در اين نوع از تکنولوژي­هاي ديگر الکترونيکي مانند CD-ROM, DVD, اينترانت و اينترنت امثال اين­ها استفاده مي­شود. اين شيوه آموزشي براي ارائه محتوي از عناصر اطلاعاتي با فرمت­هاي متفاوت نظير متن، ويدئو، صدا، انيميشن، گرافيک و محيط­هاي مجازي و يا شبيه سازي شده استفاده مي­نمايد.
در آموزش­هاي الکترونيکي از اغلب مسائل موجود در آموزش­هاي سنتي نظير سخنراني­هاي يکطرفه و تعامل و ارتباط ضعيف با فراگيران اجتناب مي­گردد]1[.

3- طبقه بندي آموزش الکترونيکي
آموزش الکترونيکي در چهار گروه عمده طبقه بندي مي­گردد. گروه­هاي مذکور، سطوح متفاوت آموزشي از ابتدايي تا سطوح پيشرفته را حمايت مي­کنند.
پايگاه­هاي دانش
حمايت فني OnLine
آموزش نامتقارن
آموزش همزمان

1-3 پايگاه­هاي دانش
پايگاه­هاي دانش به تنهايي بعنوان يک آموزش واقعي درنظر گرفته نمي­شوند. بانک­هاي اطلاعاتي، شکل اوليه­اي ازآموزش الکترونيکي مي باشند. بانکهاي اطلاعاتي مذکور به اين صورت عمل مي­کنند که توضيحاتي را در رابطه با موضوع مورد نظر يادگيرنده به شخص مي­دهند و اغلب با ايجاد محيطي جوستجو محور اين امکان را در اختيار کاربر مي­گذارند که موضوع مورد نظر را در اين پايگاه­ها جستجو کنند. باري راحت­تر شدن کاربران دستورالعمل­هاي لازم به منظور انجام عمليات خاص توسط يک نرم افزار به صورت مرحله به مرحله در اختيار متقاضيان قرار مي­گيرد. بانکهاي اطلاعاتي فوق، اغلب به صورت متعامل با کاربران خود ارتباط برقرار مي­کنند]8[.
.2-3 حمايت فني OnLine
حمايت فني OnLine نوع خاصي از آموزش الکترونيکي بوده که در مواردي، شباهت­هايي با پايگاه­هاي دانش دارد. براي پياده سازي حمايتهاي فني OnLine، از روشهاي متعددي نظير تالارهاي مباحثه، اتاق­هاي گفتگو، سيستم­هاي BBS، پست الکترونيکي و يا ارسال پيام فوري استفاده مي­شود. سيستم­هاي فوق نسبت به پايگاه­هاي دانش، تعامل بيشتري با مخاطب برقرار مي­نمايند]6[.

3-3 آموزش نامتقارن
سيستم فوق در آموزش­هاي اوليه الکترونيکي استفاده مي­گرديد. در اين روش، امکان خودآموزي با محوريت فراگيران فراهم مي­گردد. براي پياده سازي و اجراي سيستم فوق از امکانات و روشهاي متعددي نظير آموزشهاي مبتني بر CD-ROM، اينترانت و يا اينترنت استفاده مي­گردد. در برخي موارد، سيستم­هاي فوق بصورت کاملا خودآموز بوده و از لينک­هاي خاصي براي مراجعه به منابع متفاوت استفاده مي­شود. در اين نوع سيستم­ها، از مربيان آموزشي که به صورت زنده فعاليت­هاي آموزشي فراگيران را مديريت مي­نمايند، استفاده نمي­گردد]6[.

4-3 آموزش همزمان
آموزش همزمان به صورت بلادرنگ با کمک يک مربي آموزشي که به صورت زنده ناظر تمام فعاليتهاي آموزشي فراگيران است انجام مي گيرد. در سيستم فوق، فراگيران با ورود به کلاس مجازي، قادر به برقراري ارتباط با مربي و ساير فراگيران موجود در کلاس خواهند بود. در اين نوع آموزش الکترونيکي، تمام ويژگيهاي يک کلاس درس به صورت مجازي شبيه سازي شده و در اختيار مربي و فراگيران قرار مي گيرد. مثلا مي توان به صورت مجازي دست خود را براي سوال کردن بالا برده و يا حتي از يک تخته سياه مجازي استفاده کرد و محتويات نوشته شده بر روي آنرا مشاهده نمود. جلسات آموزشي ممکن است در حد و اندازه يک جلسه بوده و يا هفته ها، ماهها و يا حتي سالها به طول انجامد. اين نوع آموزشها معمولا از طريق وب سايتهاي اينترنت، کنفرانسهاي صوتي و يا تصويري يا اينترنت تلفني انجام مي گيرد]6[.
4- مؤلفه­هاي مورد نياز سيستمهاي آموزش الکترونيکي
آموزش الکترونيکي از سه مؤلف مهم تشکيل شده است:
سيستم مديريت آموزشي
سيستم پشتيباني آموزش
سيستم مديريت سرفصل­هاي مطالب
1-4 سيستم مديريت آموزشي (LMS)
يک سيستم LMS شامل سيستم مديريت سرفصل­هاي آموزشي براي گسترش، مديريت، و ارائه آموزش از طريق وب، يک سيستم مديريت آموزشي براي مديريت فعاليت­هاي آموزشي، ثبت استفاده کنندگان، پيروي از فعاليت­هاي آموزشي و ارائه گزارش مي­باشد.
2-4 سيستم پشتيباني آموزش (LSS)
يک سيستم LSS شامل يک سيستم ارائه ابزار ضروري براي انجام فعاليت­هاي آموزشي، يک سيستم ارائه امکاناتي براي خود آزمايشي مي­باشد. به­طور کلي در اين سيستم ابزار ضروري براي انجام فعاليت­هاي آموزش الکترونيکي ارائه مي­گردد.
3-4 سيستم مديريت سرفصل­هاي مطالب (LCMS)
در اين سيستم مواردي مانند منابع سرفصل­ها، ساختار سرفصل­ها، ارائه و ارتباط سرفصل­ها، چگونگي ارائه سرفصل­ها، و شرايط معلمان و مديران براي مهيا کردن يک محصول آموزش الکترونيکي مشخص مي­شود. در بالا آنچه که براي ساختن يک محصول آموزش الکترونيکي لازم است به­طور اجمالي بيلن شد. در پايين پس از بررسي سودها و زيان­هاي آموزش الکترونيکي، تاثير آن را بر روش آموزش سنتي بيان خواهيم کرد.


5- مزايا و معايب آموزش اکترونيکي
هر نوع آموزشي اعم از سنتي و يا غيره سودها و زيان­هايي را دارد. در اينجا درصدد آن هستيم تا با بيان سودها و زيان­هاي آموزش الکترونيکي، آن را با آموزش سنتي مقايسه کنيم[3].
آموزش الکترونيکي زمينه زيربنايي را براي جامعه­هايي که آگاهي محور هستند مي­سازد. در اين جوامع، استفاده از کامپيوتر و ارتباطات به طور معمول گسترش يافته است و تکنولوژي اطلاعات و ارتباطات به طور متعارفي در زندگي مردم داخل شده­است. آموزش الکترونيکي يک روش مؤثر را براي گسترش آموزش در اين جوامع بوجود آورده است]5[.
اما سودهاي کلي اين روش به­قرار زير است:
بالا رفتن سطح آموزش با توجه به اين که در آموزش الکترونيکي از مثال­هاي تصويري و انيميشن و ديگر افکت­هاي تصويري به­طور معمول استفاده مي­شود، با بالا رفتن تنوع و قدرت بيان موجب افزايش مفاد مطالب آموزشي شده و اين به­نوبه خود باعث بالا رفتن سطح آموزش مي­شود.
دسترسي کاربر در 24 ساعت شبانه روز و 7 روز هفته امکان دسترسي به دروس ارائه شده را دارد. همچنين همه افراد از قبيل کارمنداني که به صورت پاره وقت، فصلي و يا شيفت شب، کار مي کنند مي توانند از اين دوره ها استفاده کنند.
افزايش دانش­آموز محوري با توجه به­اينکه در آموزش الکترونيکي امکان شخصي سازي روش آموزش با توجه به سلايق فرد وجود دارد، دانش­آموز محوري بيشتر از کلاس محوري روش سنتي مورد توجه قرار مي­گيرد.
کاهش هزينه­ها با ارائه آموزش از طريق تکنولوژي­هاي راه دور مثل اينترنت هزينه­هايي مثل سفر براي آموزش، استخدام معلمان، و هزينه مربوط به ساختمان براي کلاس­هاي آموزشي به حداقل مي­رسد. همچنين در هر شيوه اي از آموزش، در زمان فراگيري، فراگيران بايد کار و تجارت خود را ترک کنند و به امر فراگيري بپردازند. آموزش الکترونيکي اين زمان را به ميزان زيادي کاهش مي دهد. و به هنگام سازي دوره هاي مبتني بر آموزش الکترونيکي به سرعت و به سادگي انجام مي گيرد.
نا محدود بودن کاربران ماهيت آموزش الکترونيکي چنان است که مي­توان هر تعداد آموزنده را در هر جاي دنيا آموزش داد.
ارائه مطالب با توجه به نياز و سليقه
ارائه آموزش تدريجي با توجه به­اينکه محصولات آموزش الکترونيکي به­راحتي به­روز مي­شوند، مي­توان آموزش را با توجه به نياز و در طول زمان انجام داد.
طراحي طبق نيازهاي آموزش دهنده
افزايش انگيزش براي ابتکار بنابه آنچه در بالا اشاره شد، آموزش الکترونيکي با ارائه مثال­هاي تصويري موجب افزايش سطح آموزش مي­شود. و با توجه به آنکه مقيد به زمان و مکان نيست، در زمان بسيار صرفه جويي مي­کند. اينها فوايدي هستند که استفاده کردن از آموزش الکترونيکي عايد ما مي­کند. اما همانطور که مي­دانيم هر روشي زيان­ها و محدوديت­هايي هم دارد که در اينجا به بيان آن مي­پردازيم.
کمبود مهارت­هاي ICT کمبود مهارت­هاي ICT براي استفاده کنندگان مانند سه­راهي است که موفقيت آموزش الکترونيکي را در يک منطقه به خطر مي­اندازد. بسياري از افراد وجود دارند که به اينترنت دسترسي ندارند و يا نمي­توانند درک کنند که چگونه شبکه­هاي عمومي اطلاعات را منتقل مي­کنند. آنها نمي­دانند که چگونه اطلاعات را پيدا کنند. براي استفاده از محصولات آموزش الکترونيکي ابتدا بايد مهارت­هاي ICT را ياد گرفت.
کمبود معلمان و آموزگاران آشنا با مهارت­هاي آموزشي از طريق آموزش الکترونيکي
ناهماهنگي در اثر از دست دادن نيروي انساني از دست دادن نيروي انساني سازنده ممکن است عدم هماهنگي را براي استفاده کنندگان بوجود آورد.
نبود استانداردهايي براي گسترش آموزش الکترونيکي
6- چگونه در ساخت محصول آموزش الکترونيکي موفق شويم
فرايند ايجاد و گسترش آموزش الکترونيکي، که مي­تواند شامل سمينارها، کارگاه­ها، آموزش­هاي online، جلسه­هاي بحث و مباحثه و چت باشد، مستلزم تلفيقي از گروه تحقيقي و اجرايي، سخت­افزار و نرم­افزارهاي مخصوص و اجرايي، استانداردهايي براي تقابل،و مژلفه­هاي اجرايي پايه­ريزي شده بر اساس توانايي­هاي استفاده کنندگان. در اينجا مي­خواهيم موارد بالا را بيشتر توضيح دهيم:
1-6 گروه تحقيقي و اجرايي
چه نوع تيمي براي طراحي مناسب يک محصول آموزش الکترونيکي ضروري است؟ به طور کلي، براي چنين تيمي طراحان موضوع آموزشي، متخصصان گرافيک، برنامه­نويسان متخصص، مدير پروژه، پشتوانه قوي چه از لحاظ علمي و چه از لحاظ مالي، و يک متخصص data base که پروزه را به طرف ايجاد يک سيستم آموزشي براساس وب هدايت کند، لازم است. در زير کار هر يک افراد بالا را بشتر توضيح مي­دهيم:
1)طراحان موضوع آموزشي: اين گروه افرادي متشکل از متخصصان و آموزش­دهندگان در رابطه با موضوع مورد آموزش هستند. سازماندهي روش­هاي مورد استفاده در آموزش الکترونيکي به عهده اين افراد مي­باشد.
2)متخصصان گرافيک: همانطور که مي­دانيد يکي از مؤلفه­هايي که بر تاثير يک محصول آموزش از طريق آموزش الکترونيکي مي­افزايد، گرافيک و اشکال به­کار رفته در آن است. براي اين کار در يک تيم سازنده محصولات آموزش الکترونيکي، بايد گروهي متشکل از متخصصان گرافيک وجود داشته باشند تا هر چه بهتر اين کار را انجام دهند.
3)برنامه­نويسان متخصص: براي اينکه بتوان محصول آموزش الکترونيکي ساخت بايد بتوان آن را به فرمتي در آورد که در کامپيوتر ور ديگي تکنولوژي­هاي راه دور قابل استفاده باشد. براي اين منظور اين گروه وظيفه تبديل موضوع آموزشي به يک فرمت قابل استفاده در تکنولوژي راه دور مانند اينترنت را برعهده دارند.
4)مدير پروژه: مدير پروژه وظيفه هماهنگ کردن گروه­هاي مختلف تيم راعهده دارد. علاوه­براين بر ارتباطات و چپونگي انجام کار نظارت مي­کند.
5)متخصص Database: براي اينکه آموزندگان از اين محصول استفاده کنند، بايد اين محصول را در طول يک تکنولوژي راه دور مانند اينترنت قرار داد. اين کار توسط متخصصان Database انجام مي­­­گيرد.
2-6 تشخيص مناسب بودن اطلاعات
به­طور آشکارا معلوم است که تمام براي ارائه در آموزش الکترونيکي مفيد نيستند. در بعضي مواقع يک آموزکار براي آموزش و ارائه راهنمايي بسيار لازم است. مانند زماني که براي بيان يک مطلب اثبات آن نيز نياز است. براي تشخيص دادن مناسب بودن اطلاعات بايد ابتدا به طبيعت مطالب از نظر پويا بودن توجه کرد. استفاده از مطالبي که حالت پويا دارند و بايد به­طور مداوم به­روز شوند، مقرون به­صرفه به نظر نمي­­رسد]5[.
3-6 سخت­افزار و نرم­افزراهاي مورد نياز
طراحي و گسترش آموزش الکترونيکي مستلزم وجود سخت­افزار و نرم­افزارهايي است که اولاً قابليت ارائه اطلاعات را داشته باشند و ثانياً براي عموم قابل دسترس باشند و افراد مختلف روش کار با اين سخت­افزارها و نرم­افزارها را بلد باشند.
پرسنل­ها و گروه­هاي آموزشي براي ساختن محصولات آموزش الکترونيکي، خود نيازمند سخت­افزارها و نرم­افزارهاي بالا هستند. اين به نوبه خود مستلزم وجود برنامه کاري دقيق و شبکه­هاي کامپيوتري براي اتصال به server به­منظور استفاده از کار همکارانشان مي­باشد.
استفاده کنندگان از آموزش الکترونيکي، بايد به سخت­افزاري دسترسي داشته باشند که بتوانند به شبکه متصل شده و مولتي مديا را اجرا کنند]7[.
نتيجه گيري
در حال حاضر انقلاب تكنولوژي عميقاً نحوه تفكر عمل و بسياري از فرآيندهاي كاري را در زندگي ما تغيير داده است . تحولات بزرگ جامعه بشري ، ما را به سويي مي­كشاند كه آموزش مجازي امري اجتناب ناپذير خواهد شد. آموزش­هاي الکترونيکي فرصت مناسبي را براي دست اندر کاران سيستم­هاي آموزشي به وجود مي­آورد تا هر چه سريعتر بتوانند آموزش­هاي فراگير و مبتني بر آخرين فناوري هاي موجود را در سازمان­ها و موسسات خود به کار گيرند. با توجه به اينکه اين روش آموزشي تا حدود زيادي مرزها و حريم­هايي را که گاه مانعي بر سر راه آموزش تلقي مي شوند را برداشته و همانطور که در مقاله مورد بحث و بررسي قرارگرفت مزاياي زيادي از جمله کاهش در هزينه­هاي آموزش، بهره­وري بالاي آموزشي را در بر دارد چرا که تجارب به دست آمده از آموزش هاي الکترونيکي به مراتب گسترده تر از تجارب آموزشي بدست آمده در يک کلاس درس سنتي است. در کشورهايي نظير ايران با نيروي جوان زياد و مشکلات آموزش در سطح دانشگاهي، توسعه آموزش الکترونيکي مي تواند گامي اساسي در جهت فراگير کردن آموزش­هاي عالي و بالا بردن سطح علمي آموزش­ها باشد.
مراجع
[1] S. Condone. An E-learning Primier. 2001.
[2] C.A. Shonireun, S.J. Gary, Is E-learning really the future of risk. 2002.
[3] S. Palkovits, J.M. Lorente, D. Karagiannis, E-learning and E-Gavernment – An Aproach for process-based Training and Learning in the public Administration. 2003.
[4]Ayaz Isazadeh. Beyond the information age:A philosophical perspective.Applied and computational Mathematics,2(1):77-85,2003.
[5] Improving Learning:New Per-spectives ,Ramsden, London 1988
[6] e-LEARNING INTEROPERABILITY STANDARDS —Sun Microsystems White Papers —Geoff C ollier and R obby R obson ,2002.
[7] Information technology,its impact on undergraduate education in science,mathematics,engineering,and technology ,report on an nsf workshop,April 1997.

[8] Designing Virtual Learning Environments Based on Problem Oriented Project,Dirckinck-Holmfeld,L (2002).

زندگي هديه‌اي حاضر و آماده نيست‌
تو وارث همان حياتي هستي كه خود آفريده‌اي
تو از زندگي همان ميوه‌اي را به دست مي‌آوري كه بذر آن كاشته‌اي‌.
نخست مجبوري معنا به آن ببخشي‌.
بايد آن را به رنگ و موسيقي و شعر درآميزي‌،
بايد خلاق باشي‌.
اگر چنين كردي‌، آري تو زنده‌اي‌

تا كه بوديم نبوديم كسي كشت ما را غم بي همنفسي
تا كه رفتيم همه يارشدند خفته ايم و همه بيدارشدند
قدرآينه بدانيم چوهست نه درآن وقت كه اقبال شكست

الان داشتم تو اینترنت ول می گشتم که گفتم ببیم اینجا چه خبر هستش. سه هفته هستش روی یه پروژه کار میکنم که آخرش هم نتونستم کاملش کنم. اعصابم خورد شد.